روز زبان مادری در افغانستان؛ پاسداری از هویت، تنوع فرهنگی و همبستگی ملی

امروز در افغانستان، روز زبان مادری گرامی داشته می‌شود؛ روزی که یادآور نقش اساسی زبان‌های بومی در شکل‌گیری هویت فردی و جمعی، انتقال فرهنگ و تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه‌ای چندزبانه و چندفرهنگی است. افغانستان با داشتن ده‌ها زبان و گویش زنده، از جمله دری، پشتو، اوزبیکی، ترکمنی، بلوچی، پامیری و نورستانی، یکی از متنوع‌ترین کشورهای منطقه از نگاه زبانی به‌شمار می‌رود.

روز جهانی زبان مادری نخستین‌بار از سوی یونسکو نام‌گذاری شد تا بر اهمیت حفظ زبان‌های بومی، جلوگیری از نابودی زبان‌ها و ترویج آموزش چندزبانه تأکید شود. این روز همه‌ساله در بسیاری از کشورهای جهان، از جمله افغانستان، فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های زبانی و توجه به حقوق فرهنگی شهروندان به شمار می‌رود.

کارشناسان فرهنگی باور دارند که زبان مادری تنها ابزار گفت‌وگو نیست، بلکه حامل تاریخ، ارزش‌ها، ادبیات، باورها و شیوه‌های زیست یک جامعه است. آموزش به زبان مادری، به‌ویژه در سال‌های نخست مکتب، می‌تواند نقش مهمی در بهبود کیفیت آموزش، افزایش اعتماد به نفس کودکان و کاهش ترک تحصیل داشته باشد. با این حال، در افغانستان چالش‌های فراوانی در مسیر آموزش و تولید محتوای آموزشی به زبان‌های مختلف وجود دارد.

فعالان فرهنگی می‌گویند که توجه به زبان‌های مادری می‌تواند زمینه‌ساز تقویت همبستگی ملی و کاهش فاصله‌های اجتماعی شود. به باور آنان، به رسمیت شناختن و حمایت عملی از تنوع زبانی، نه تهدید، بلکه فرصتی برای غنای فرهنگی و ثبات اجتماعی است. آنان تأکید می‌کنند که بی‌توجهی به زبان‌های بومی می‌تواند به تضعیف هویت‌های محلی و از میان رفتن بخش‌هایی از میراث فرهنگی کشور بینجامد.

در سال‌های اخیر، با وجود مشکلات اقتصادی و اجتماعی، تلاش‌هایی از سوی نویسندگان، شاعران، آموزگاران و نهادهای فرهنگی برای زنده نگه‌داشتن زبان‌های مادری صورت گرفته است؛ از چاپ کتاب‌ها و مجموعه‌های ادبی گرفته تا فعالیت‌های رسانه‌ای و برنامه‌های آموزشی محلی. با این حال، این تلاش‌ها نیازمند حمایت گسترده‌تر، سیاست‌گذاری منسجم و سرمایه‌گذاری پایدار است.

روز زبان مادری در افغانستان، فرصتی است برای یادآوری این واقعیت که احترام به تنوع زبانی، احترام به کرامت انسانی و حقوق فرهنگی همه شهروندان است. پاسداری از زبان‌های مادری، پاسداری از تاریخ و آینده کشور به‌شمار می‌رود؛ آینده‌ای که در آن، همه صداها شنیده شوند و همه زبان‌ها مجال بقا و رشد داشته باشند.